چرا ارزش پولی ایران به سرعت سقوط می کند؟

از سال ۱۳۵۳ با افزایش قیمت نفت، نرخ تورم هم در کشور رشد کرد و دورقمی شد و به طور مشخص، همزمان ارزش پول ملی نیز کاهش یافت. اگر یک میزان پول را در ده سال پیش در نظر بگیرید و توان خرید این مقدار در آن زمان و حال حاضر را مقایسه کنید، هر اندازه که میزان خرید کاهش یافته به همان مقدار پول کاهش ارزش داشته است.

بنابراین تصور اینکه ارزش پول ملی فقط در برابر ارز خارجی معین میشود، نادرست است. وقتی ما به تفاوت قدرت خرید یک میزان ثابت پول در بازار جهانی را مدنظر قرار دهیم نرخ ارز مطرح میشود. از طرفی در نظر بگیرید زمانی که نرخ دلار هفت تومان بود شما با ۱۰۰۰ تومان چقدر قدرت خرید داشتید و الان که نرخ دلار چیزی حدود ۱۰۰۰ تومان است با همان ۱۰۰۰ تومان چه میزان میتوانید خرید کنید.

این نکته که ارزش پول ما در برابر ارزش پول دیگری کاهش یافته منعکسکننده تفاوت نرخ تورم ما و نرخ تورم در آن کشور دیگر است. به طور مثال اگر در یک بازه زمانی مشخص، تورم آمریکا کمتر از تورم در کشور ما بوده میتوانیم بگوییم که ارزش پول ما یعنی ریال در برابر دلار تضعیف شده است و برعکس اگر تورم آمریکا در آن بازه زمانی بیش از تورم در ایران باشد میتوانیم بگوییم که ارزش ریال در برابر دلار تقویت شده است

مساله اصلي فساد است

دکتر حسین راغفر استاد دانشگاه و کارشناس مسائل اقتصادی در گفتگو با فرارو در اين باره مي گويد:مسئله اصلی در اقتصاد ما مسئله فساد است. علت اصلی بحران ارزی نابودی بنیادهای تولید در کشور است که سبب شده طرف عرضه در کشور به شدت محدود شده و کاهش یابد و بر عکس به طرف تقاضا دامن زده شده است

وی ادامه مي دهد: «یعنی از آغاز دولت نهم جامعه بسیار مصرفی تر شده است. لذا تقاضا به شدت افزایش یافته و حجم انبوهی از این تقاضا هم وارداتی و در نتیجه نیازمند ارز می باشد. بنابراین این تفاوت بین شکاف عرضه و تقاضا باعث تورم دائمی در جامعه شده و این تورم مزمن با توجه به رشد جمعیت و تقاضاهای جدید تورمی فزاینده است.»

وی تصریح مي كند: «بنابراین تورم لجام گسیخته مزمن، اصلی ترین عامل کاهش ارزش پول ملی و افزایش قیمت ارز در بازار است. لذا مسئله اصلی ما بازگشت به مسئله تولید است

این کارشناس مسائل اقتصادی در خصوص راهكار بازگشتارزش به پول ملي تاكيد مي كند: باید زمینه هایی برای بازگشت اعتماد به جامعه و به بخش خصوصی فراهم کرد

وی ادامه مي دهد: «بخش خصوصی بسیاری از سرمایه های خود را در اثر سیاست های غلط دولت های نهم و دهم از تولید خارج کرده و یا به خارج از کشور منتقل نمودند و یا خود وارد جریان دلالی و خرید و فروش سکه و ارز و سفته بازی در بازار شدند

وی مي افزايد: «علت اصلی این امر نه رفتار سفته بازان، بلکه زمینه های اقتصادی است که سیاست های غلط دولت فراهم کرده است.»

عامل اصلي كاهش ارزش پول ملي، نبود توليد مستمر است

استاديار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي نيز در اين زمينه اعتقاد دارد كه علت اصلي كاهش ارزش پول ملي ايران، نبود توليد و رشد اقتصادي مستمر است.

امراله اميني در گفت و گو با فارس، مي افزايد: ارزش پول ملي هر كشوري ارتباط نزديكي با توان اقتصادي، رشد مستمر و پايدار توليد كالاهاي فيزيكي در هر كشور دارد و هرچه پايداري توليد ادامه داشته باشد، شاخص قيمتها ثابتتر مي شود.

استاديار دانشكده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي ادامه مي دهد: تورم كه مانند يك سكه است،روي ديگرش كاهش ارزش پول ملي است، عامل اصلي وقوع آن رشد نقدينگي ناشي از تامين كسري بودجه دولت است.

وي تصريح مي كند: به طور ميانگين در ۱۰ سال گذشته، سالي ۲۰ تا ۲۵ درصد نرخ تورم وجود داشته است كه مرتب ارزش پولي ملي كاسته شده است.

وي رشد نقدينگي را غير از پول چاپ كردن و فروش دلار نمي داند و مي گويد: ارتباط مستقيمي بين تورم و كاهش ارزش پول ملي است و هم اكنون كه قيمت دلار افزايش يافته است، باز هم دولت به طور مصنوعي ارزش پولي ملي را بالا نگه داشته و اگر شناور كند و رها شود، باز هم كاهش ارزش پول داخلي خواهد بود.

اميني در پاسخ به اين كه برخي كارشناسان معتقدند نرخ كنوني دلار به طور مصنوعي بالا نگه داشته شده است، تاكيد مي كند: وقتي سالانه نرخ تورم ۲۰ درصدي وجود دارد، چه دليلي دارد كه ارزش پول داخلي بالا باشد.

وي در پاسخ به اين پرسش كه « آيا افزايش بهره وري توليد باعث توسعه صادرات مي شود يا كاهش ارزش پول داخلي»، اضافه مي كند: وقتي رشد مستمر اقتصادي وجود ندارد، كاهش ارزش پولي ديگر اختياري نيست و به ناچار به خود به خود روي ميدهد، آن كاهش ارزش پولي منجر به رشد صادرات ميشود كه آگاهانه باشد و ظرفيت توليد داخلي وجود داشته باشد.

اين استاد اقتصاد در پاسخ به اين پرسش كه« آيا بانك مركزي به عنوان حامي ارزش پول ملي در امر كاهش ارزش پولي داخلي مقصر بوده است» مي گويد: مفهوم بانك مركزي در ايران به درستي تبيين نشده است، وقتي بانك مركزي مستقل نيست و اختيار ندارد و تنها مجري دستورهاي دولت در چاپ پول يا فروش ارز است، چه كار مي تواند بكند. اميني ادامه مي دهدد: بانك مركزي نخواسته و يا نتوانسته است وظيفه اصلي خود را انجام دهد.

ارزش جهانی پول ایران از ۳۰۰سال پیش تا امروز

منابع تاریخی نشان مي دهند ارزش برابري پول ملي ايران با پولهاي معتبر جهاني در مقاطع تاریخی مختلف به اين شرح بوده است :

در زمان شاه طهماسب صفوي، يعني در سده شانزدهم ميلادي، واحد پول ايران «شاهي» بود و هر ۲۰۰ شاهي برابر با يک «تومان». طبق مندرجات سفرنامه جنکينسون، در آن زمان هر شاهي با يک شيلينگ انگليس برابر بود. هر پوند استرلينگ برابر با ۲۰ شيلينگ است. بنابراين، يک تومان ايران برابر بود با ۱۰ پوند انگليس. يعني، ارزش پول ايران ده برابر پول انگليس بود.

در سده هيجدهم ميلادي، ارزش تومان ايران بهتدريج کاهش يافت و ارزش پوند انگليس افزايش. در نيمه اوّل سده نوزدهم ميلادي، يعني در دوران سلطنت فتحعليشاه و محمد شاه قاجار، دو پوند استرلينگ برابر با يک تومان ايران شد. در اين زمان يک پوند برابر بود با ۲۵ فرانک فرانسه و ۱۰ روپيه هند. يعني، يک تومان ايران برابر بود با ۵/ ۱۲ فرانک فرانسه. در همين زمان، يک تومان ايران با دو دلار و پنجاه سنت آمريکا برابر بود.

پس از قحطي بزرگ ۱۲۸۸ ق. ارزش پول ايران سير نزولي را آغاز کرد؛ با قتل ناصرالدينشاه (۱۸۹۳) اين کاهش ادامه يافت و با انقلاب مشروطه (۱۹۰۵-۱۹۰۷) شدت گرفت.

اندکي قبل از قتل ناصرالدينشاه، در سال ۱۸۹۱ يک پوند استرلينگ برابر با ۵/ ۳۲ قران بود که، اندکي پس از قتل ناصرالدينشاه، در سال ۱۸۹۴ به ۵/ ۴۸ قران رسيد. ده قران برابر با يک تومان بود. يعني در اواخر سلطنت ناصرالدينشاه ارزش پوند بريتانيا ۲۵/ ۳ برابر تومان ايران و پس از قتل او، در زمان سلطنت مظفرالدينشاه، حدود ۸۵/ ۴ برابر تومان ايران شد.

پس از انقلاب مشروطه يک پوند برابر با ۶۰ قران بود يعني ارزش پوند انگليس شش برابر تومان ايران شد. در اواخر سده نوزدهم و اوائل سده بيستم ميلادي، تا جنگ اوّل جهاني، يک پوند انگليس تقريباً برابر با ۵ دلار آمريکا بود. بنابراين، در دوران مظفرالدينشاه ارزش دلار آمريکا و تومان ايران تقريباً يکسان بود.

در زمان سقوط رضا خان و ورود ارتشهاي متفقين به ايران (۱۳۲۰ ش.) دلار آمريکا تقريباً يك و نيم تومان ايران بود؛ يعني با ۱۵ ريال ميشد يک دلار خريداري کرد. در سال ۱۳۳۲، يعني در اواخر دولت دکتر مصدق و زمان کودتاي ۲۸ مرداد، يک دلار آمريکا معادل ۹۰ ريال ايران (۹ تومان) و يک پوند استرلينگ برابر با ۲۳ تومان بود.

در پايان سلطنت محمدرضا پهلوي و در دوره اي كه صادرات نفت خام در قله تارخي قرار داشت، يک دلار آمريکا تقريباً ۷ تومان ايران و يک پوند انگليس تقريباً ده تومان ايران ارزش داشت. در اين زمان ارزش يک روبل شوروي حدود ده تومان ايران يعني تقريباً برابر با پوند استرلينگ بود. يک فرانک فرانسه ۱۶ ريال و يک مارک آلمان غربي ۳۲ ريال ارزش داشت.

امروزه پوند استرلينگ به نرخ رسمي دولتي حدود ۱۹۵۰ برابر تومان ايران و دلار آمريکا حدود ۱۲۲۶ برابر تومان ايران است در حالی که نرخ دلار در بازار آزاد ۱۸۵۰ تومان و قیمت پوند ۳۰۰۰ تومان است .

بجز دوره هايي كه ايران شاهد جنگ و تجاوز نظامي بوده، سريع ترين سقوط ارزش پول ملي ايران در خرداد۱۳۷۴ (زمان رياست عادلي بر بانك مركزي) و دي ۱۳۹۰ (زمان رياست بهمني بر بانك مركزي) اتفاق افتاده است. بانك مركزي طبق قانون، وظيفه حفظ ارزش پول ملي را به عهده دارد(به نقل از الف).